شطرنج را به صورت آنلاین با دوستان به رایگان بازی کنید

صفحه

شطرنج یک بازی استراتژی برای 2 بازیکن است و روی یک صفحهٔ شطرنجی 8x8 بازی می‌شود، به‌طوری‌که در گوشهٔ پایینِ راست هر بازیکن یک خانهٔ روشن قرار دارد. صفحه با مهره‌های بازی به شکلی که در زیر نشان داده شده چیده می‌شود:

هدف بازی

هدف بازی گرفتن شاهِ بازیکن دیگر است. این گرفتن هرگز عملاً کامل نمی‌شود، اما وقتی شاهی در معرض حمله باشد و نتواند از گرفته شدن فرار کند، گفته می‌شود «کیش‌ومات» شده است و بازی تمام می‌شود.

شاه

شاه می‌تواند یک خانه در هر جهت حرکت کند، از جمله به‌صورت قطری. در نمودار بالا، شاه می‌تواند به هر خانه‌ای که نقطهٔ سبز دارد حرکت کند.

وزیر

وزیر می‌تواند هر تعداد خانه به‌صورت افقی، عمودی یا قطری حرکت کند، اما نمی‌تواند از روی مهره‌های دیگر بپرد.

اسب

اسب از یک گوشه به گوشهٔ دیگرِ یک مستطیل 2x3 از خانه‌ها حرکت می‌کند. برخلاف مهره‌های دیگر، اسب می‌تواند برای انجام حرکت خود از روی مهره‌های دیگر (متعلق به هر یک از بازیکنان) بپرد. در نمودار، اسب می‌تواند به هر خانه‌ای که نقطهٔ سبز دارد حرکت کند.

فیل

فیل می‌تواند هر تعداد خانه را در امتداد قطرها حرکت کند، اما نمی‌تواند از روی مهره‌های دیگر بپرد. در نمودار بالا، فیل می‌تواند به هر خانه‌ای در امتداد خطوط نشان‌داده‌شده حرکت کند، به شرطی که مسیرش باز باشد.

رخ

رخ می‌تواند هر تعداد خانه را به‌صورت افقی یا عمودی حرکت کند، اما نمی‌تواند از روی مهره‌های دیگر بپرد. در نمودار، رخ می‌تواند به هر خانه‌ای در امتداد خطوط نشان‌داده‌شده حرکت کند، به شرطی که مسیرش باز باشد.

پیاده

پیاده‌هایی که در خانه‌های شروع خود هستند می‌توانند بدون پریدن، یک یا دو خانه مستقیم به جلو حرکت کنند. پیاده‌هایی که دیگر در خانه‌های شروع خود نیستند، فقط می‌توانند یک خانه مستقیم به جلو حرکت کنند. در نمودار، نقطه‌ها خانه‌هایی را نشان می‌دهند که پیاده‌ها می‌توانند به آن‌ها حرکت کنند.

شروع بازی

سفید اول حرکت می‌کند. سپس هر بازیکن در نوبت خود یکی از مهره‌هایش را انتخاب می‌کند و آن را طبق قوانین حرکت مربوط به نوع آن مهره جابه‌جا می‌کند.

گرفتن مهره‌ها

هیچ مهره‌ای هرگز نمی‌تواند به خانه‌ای برود که توسط مهرهٔ دیگری از همان رنگ اشغال شده است. با این حال، یک مهره می‌تواند به خانه‌ای برود که مهرهٔ حریف در آن قرار دارد. وقتی این اتفاق می‌افتد، مهرهٔ حریف «زده» می‌شود و برای همیشه از بازی خارج می‌گردد. مهره‌ای که مهره‌ای را می‌زند باید حرکت خود را بلافاصله در همان‌جا پایان دهد.

شاه، اسب، فیل، رخ و وزیر با حرکت به شیوهٔ معمول خود و پایان دادن حرکت روی خانه‌ای که مهرهٔ حریف در آن قرار دارد، مهره را می‌زنند.

در نمودار بالا، وزیر می‌تواند روی خانهٔ رخ یا اسب فرود بیاید و آن را بزند، رخ می‌تواند وزیر را بزند، و اسب می‌تواند پیاده را بزند.

اما پیاده‌ها به همان شکلی که حرکت می‌کنند مهره نمی‌زنند؛ در عوض، با حرکت یک خانه به‌صورت مورب به جلو مهره را می‌زنند.

در نمودار بالا، پیاده‌ها می‌توانند مهره‌های حریف را در هر یک از خانه‌هایی که با نقطه‌های سبز مشخص شده‌اند بزنند.

آن‌پاسان

یک پیاده همچنین می‌تواند پیادهٔ حریف را «در حال عبور» یا «آن‌پاسان» بزند.

این کار فقط در شرایط زیر ممکن است:

1. پیادهٔ حریف همین حالا از خانهٔ شروع خود دو خانه جلو آمده باشد. (اگر این اتفاق در حرکت قبلی رخ داده باشد، برای زدن آن‌پاسان دیگر دیر شده است.)
2. اگر پیادهٔ حریف به‌جای دو خانه، فقط یک خانه جلو آمده بود، پیاده می‌توانست آن را بزند.

وقتی این شرایط برقرار باشد، پیاده می‌تواند طوری بزند که انگار پیادهٔ حریف فقط یک خانه جلو آمده است؛ همان‌طور که در نمودارهای زیر نشان داده شده. این تنها موقعیت در شطرنج است که در آن حرکت به یک خانهٔ خالی باعث زدن مهره می‌شود.

قلعه رفتن

هر بازیکن یک‌بار در طول بازی می‌تواند حرکت ویژه‌ای به نام «قلعه رفتن» انجام دهد که در آن هم شاه و هم یکی از رخ‌ها حرکت داده می‌شوند. برای قلعه رفتن، بازیکن شاه را دو خانه به سمت یکی از رخ‌ها حرکت می‌دهد، سپس همان رخ را از روی شاه می‌پراند و روی خانهٔ مجاور شاه قرار می‌دهد.

برای اینکه قلعه رفتن مجاز باشد، همهٔ خانه‌های بین شاه و رخ باید خالی باشند، نه شاه و نه رخ نباید قبلاً حرکت کرده باشند، شاه نباید در کیش (زیر حمله) باشد، و پس از حرکت، نه شاه و نه رخ نباید روی خانه‌ای باشند که توسط مهرهٔ حریف تهدید می‌شود.

ترفیع

وقتی یک پیاده به آخرین «عرض» یا ردیف افقی خانه‌ها برسد، بنا به انتخاب صاحبش به اسب، فیل، رخ یا وزیر ترفیع پیدا می‌کند (نمی‌تواند به شاه تبدیل شود). انتخاب معمول وزیر است، قدرتمندترین مهره، و کاملاً مجاز است که بازیکن پیاده را به وزیر ترفیع دهد حتی اگر از قبل یک وزیر دیگر در جایی از صفحه داشته باشد. گاهی بهتر است پیاده به اسب ترفیع یابد (برای چنگال زدن به دو مهره یا جلوگیری از پات) یا به فیل یا رخ تبدیل شود (برای جلوگیری از پات).

پیش‌حرکت‌ها

پیش‌حرکت‌ها حرکت‌های مشروطی هستند که در نوبت حریف وارد می‌شوند. اگر پیش‌حرکت شما در آن لحظه معتبر باشد، به‌محض اینکه حریف حرکت خود را انجام دهد اجرا می‌شود. در غیر این صورت، پیش‌حرکت لغو می‌شود و باید به‌صورت عادی حرکت کنید. پیش‌حرکت‌ها معمولاً برای صرفه‌جویی در زمان ساعت شما استفاده می‌شوند. اجرای پیش‌حرکت‌ها هیچ زمانی از ساعت شما کم نمی‌کند.

در تصویر زیر، حرکتی که با رنگ آبی مشخص شده یک پیش‌حرکت است. پیادهٔ سیاهی که در مرکز خانهٔ مقصد نشان داده شده، بیانگر این است که سیاه در حال حاضر یک پیاده در آن خانه دارد. اگر پس از حرکت سیاه، این حرکت همچنان قانونی باشد، آن پیاده زده خواهد شد.

کیش و مات

از آنجا که هدف بازی گرفتن شاه است، بازیکنان موظف‌اند به هر قیمتی از شاه‌های خود محافظت کنند. اگر مهره‌ای تهدید کند که شاه حریف را بگیرد، گفته می‌شود آن شاه «در کیش» است و صاحب آن باید فوراً کاری برای محافظت از شاه انجام دهد. در واقع، انجام حرکتی که شاه خودی را در کیش باقی بگذارد یا در کیش قرار دهد غیرقانونی است.

سه راه ممکن برای خارج شدن از کیش وجود دارد:

• شاه را به خانه‌ای حرکت دهید که زیر حمله نیست.

• یک مهره را بین شاه و مهرهٔ حمله‌کننده قرار دهید تا مسیر حمله بسته شود (این فقط زمانی کار می‌کند که مهرهٔ کیش‌دهنده فیل، رخ یا وزیر باشد).

• مهره‌ای را که به شاه حمله کرده بزنید. در تصویر زیر، اسب می‌تواند فیلی را که به شاه حمله کرده بزند.

اگر هیچ‌یک از این روش‌ها ممکن نباشد، شاه فقط در کیش نیست--شاه مات شده و بازی تمام است. نکته: در تصویر زیر، اسب نمی‌تواند حرکت کند. این کار باعث می‌شود شاه خودش توسط رخ سفید در کیش قرار بگیرد.

پات

گاهی وضعیتی پیش می‌آید که در آن شاه در کیش نیست و نوبت حرکت با صاحب آن است، اما هر حرکتی شاه را در کیش قرار می‌دهد.

برای مثال، در نمودار بالا، اگر در این وضعیت نوبت سیاه باشد، او هیچ حرکت قانونی ندارد و گفته می‌شود «پات» شده است. پات تساوی است؛ هیچ‌کدام از بازیکنان نه می‌برد و نه می‌بازد.

تساوی‌های دیگر

• توافق: بازیکنان می‌توانند در هر زمان بر سر پیشنهاد تساوی توافق کنند.
• قانون 50 حرکت: اگر هر بازیکن 50 حرکت انجام دهد بدون آنکه مهره‌ای گرفته شود یا پیاده‌ای حرکت کند، بازی مساوی است. (در طول سال‌ها استثناهایی به این قانون اضافه شده تا در برخی وضعیت‌ها، بازیکنان حرکت‌های بیشتری برای بردن داشته باشند؛ اما برای بیشتر بازیکنان بهتر است از این وضعیت‌های بسیار نادر بی‌خبر بمانند.)
• از راه تکرار حرکت‌ها: اگر یک وضعیت سه بار تکرار شود (نه لزوماً پشت سر هم) و نوبت حرکت با همان بازیکن باشد، بازی مساوی است.
• نیروی ناکافی برای مات کردن: اگر هیچ‌یک از بازیکنان هرگز مهره‌های کافی برای مات کردن دیگری نداشته باشد، بازی مساوی است. برای مثال، اگر فقط دو شاه روی صفحه باقی مانده باشند، یا اگر یک بازیکن فقط شاه و یک اسب داشته باشد و دیگری فقط یک شاه. با این حال، یک شاه و یک رخ برای مات کردن یک شاه کافی‌اند؛ یعنی یک شاه و پیاده هم می‌توانند برای برد کافی باشند، به شرطی که پیاده بتواند ترفیع بگیرد.

تسلیم شدن

بازیکن می‌تواند در هر زمان تسلیم شود (بازی را واگذار کند).

تاکتیک‌ها

در طول بازی، بازیکنان باید مراقب امکان ترکیب‌هایی باشند که باعث بردن مهره می‌شوند یا گاهی به مات منجر می‌شوند. چنگال و سیخ دو مورد از پایه‌ای‌ترین تاکتیک‌ها هستند؛ هر دو شامل حمله به دو یا چند هدف می‌شوند که دفاع از همهٔ آن‌ها ممکن نیست.

برای مثال، در نمودار بالا، اسب سفید شاه و وزیر سیاه را چنگال کرده، وزیر سفید فیل و اسب را چنگال کرده، و فیل سفید دو رخ را سیخ کرده است.

آچمز یکی دیگر از تاکتیک‌های رایج برای بردن مهره است. یک مهره ممکن است در برابر شاه یا در برابر مهره‌ای دیگر آچمز شود.

در وضعیت بالا، اسب سیاه نمی‌تواند حرکت کند، چون شاه را در کیش قرار می‌دهد. حتی اگر سیاه با پیاده‌اش از اسب دفاع کند، سفید می‌تواند با حرکت دادن پیاده‌اش دو خانه به جلو و حمله به آن، اسب را ببرد.

گشایش‌های رایج

رایج‌ترین حرکت‌های گشایش برای سفید 1.e2-e4 (گشایش پیادهٔ شاه) و 1.d2-d4 (گشایش پیادهٔ وزیر) هستند.

حرکت‌های 1.c2-c4 (گشایش انگلیسی) و 1.Ng1-f3 نیز محبوب هستند؛ حرکت دوم اغلب به وضعیت‌هایی مشابه گشایش‌های پیادهٔ وزیر یا انگلیسی جابه‌جا می‌شود.

کنترل مرکز

در گشایش و در بیشترِ بازی، بازیکنان باید تلاش کنند چهار خانهٔ مرکزی و همچنین 12 خانهٔ اطراف آن‌ها را کنترل کنند. در صفحهٔ خالی، فیل‌ها، اسب‌ها و وزیرها وقتی روی خانهٔ مرکزی باشند نسبت به زمانی که نزدیک لبه هستند، به خانه‌های بیشتری حمله می‌کنند. به همان اندازه مهم است که مهره‌های خود را به این خانه‌های خوب برسانید و مانع شوید حریف همین کار را انجام دهد. در بیشتر گشایش‌ها، هر بازیکن در ابتدا کنترل دو خانهٔ مرکزیِ یک رنگ را به دست می‌گیرد.

برای مثال، پس از 1.d2-d4, d7-d5، سفید به‌طور موقت کنترل خانه‌های تیره را دارد، در حالی که سیاه کنترل خانه‌های روشن را در اختیار دارد. سپس حرکت 2.c2-c4 کنترل سیاه بر خانه‌های روشن را به چالش می‌کشد. چه سیاه اکنون پیاده را بگیرد و چه با e7-e6 دفاع کند (هر دو حرکت خوب هستند)، سیاه باید پیشروی یک پیاده به c5 یا e5 را در اولویت بالایی قرار دهد. اگر شرایط دیگر برابر باشد، اگر سفید بتواند مانع شود که سیاه هر یک از این دو حرکت را انجام دهد، سفید از نظر استراتژیک بازی را برده است.

نکات گشایش

به‌طور کلی بهتر است ابتدا مهره‌های کم‌ارزش‌تر و در آخر مهره‌های باارزش‌تر را بیرون بیاورید. وزیر نباید زود بیرون بیاید، چون به هدفی برای حملهٔ حریف تبدیل می‌شود. اگر مجبور شوید در حالی که حریفتان چند مهره را گسترش می‌دهد، وزیر خود را بارها حرکت دهید، دچار دردسر خواهید شد.

حرکت‌های کم‌تعهد باید پیش از حرکت‌های تعهدآور انجام شوند. به همین دلیل، نخستین حرکت غیرپیاده معمولاً باید با اسب باشد، چون تعیین بهترین خانه برای آن آسان‌تر است. برای مثال، وقتی روشن است که بهترین گسترش اسب شاه شما به f3 (یا گاهی e2) خواهد بود، احتمالاً هنوز چند گزینه برای فیل شاه خود در نظر دارید. با انجام دادنِ حرکتی که می‌دانید قرار است انجام دهید، سپس می‌توانید هنگام حرکت دادن فیل خود، حرکت بعدی حریف را هم در نظر بگیرید.

بدون دلیل خوب، یک مهره را بیش از یک بار حرکت ندهید. یک پیاده را حرکت دهید تا برای هر فیل یک مسیر باز شود، اما تا زمانی که مهره‌هایتان گسترش نیافته‌اند، پیاده‌های زیاد دیگری را حرکت ندهید. مهم‌تر از همه، همان‌طور که در بالا گفته شد، برای کنترل مرکز بجنگید. اگر حریف پیاده‌هایش را در دو ستون از چهار ستون مرکزی تا ردیف چهارم پیش برده است، شما هم باید همین کار را انجام دهید تا سهم خود از کنترل مرکز را حفظ کنید.

وسط بازی

بازیکنان باید پیوسته تلاش کنند با کنترل کردن مسیرهای باز، حمله به خانه‌های مرکزی مهم یا خانه‌های نزدیک شاه حریف، و رساندن مهره‌هایشان به خانه‌هایی که در آن‌ها بیشترین کارایی را دارند، وضعیت خود را بهبود دهند.

وقتی مهره‌هایتان به خانه‌های ایده‌آل خود رسیدند، و نه زودتر، وقت حرکت دادن یک پیاده است.

هر حرکت پیاده، حتی حرکت‌های خوبی مانند پیشروی یک پیادهٔ مرکزی در گشایش، خانه‌هایی را که آن پیاده قبلاً از آن‌ها دفاع می‌کرد برای همیشه تضعیف می‌کند. برخلاف حرکت مهره‌ها، حرکت پیاده‌ها قابل بازگشت نیست، چون پیاده‌ها نمی‌توانند به عقب حرکت کنند. پیش بردن پیاده‌های جلوی شاهِ قلعه‌رفته‌تان به‌ویژه خطرناک است. هرچند قلعه رفتن در سمتی که یک فیل فیانکتو شده، یا جایی که پیادهٔ کناری یک خانه جلو آمده، رایج و نسبتاً امن است، قلعه‌ای که در آن هیچ پیاده‌ای حرکت نکرده امن‌ترین حالت است. حرکت دادن پیاده‌های اطراف قلعه فقط باید وقتی انجام شود که کاملاً ضروری باشد.

می‌توان پیاده‌ها را پیش برد تا مهره‌های دشمن را از بهترین خانه‌هایشان دور کرد، خطوط حمله را باز کرد، و پیاده‌های حریف را که از شاه یا مهره‌های دیگر در برابر حمله محافظت می‌کنند تعویض کرد. با حرکت و تعویض پیاده‌ها، بازیکنان باید تلاش کنند ساختار پیاده‌ای خود را تا حد ممکن قوی نگه دارند. یعنی از پیاده‌های دوبل، پیاده‌های عقب‌مانده، و ایجاد حفره‌ها پرهیز کنند—خانه‌هایی که یک بازیکن هرگز نمی‌تواند با پیاده به آن‌ها حمله کند و حریف احتمالاً با اشغال آن‌ها با یک مهره، به‌ویژه اسب، از آن‌ها بهره‌برداری خواهد کرد.

در وسط‌بازی، بازیکنان باید جایگاه را تا حد امکان عینی تحلیل کنند تا نقاط قوت و ضعف هر طرف را تشخیص دهند، سپس طرحی بریزند که از نقاط قوت خودشان استفاده کند و از ضعف‌های حریف بهره ببرد. بازیکنی که برتری دارد باید حمله کند، وگرنه خطر از دست دادن برتری را می‌پذیرد. بازیکنی که در موضع ضعف است باید دفاعی فکر کند؛ حمله کردن از موضع ضعف راه آسانی برای سریع باختن است.

در اینجا چند اصل دیگرِ بازی در وسط‌بازی آمده است:

• هرچه کنترل شما بر مرکز قوی‌تر باشد، در معرض قرار دادن شاهتان امن‌تر است.

• اگر حریفتان در یک جناح حمله کرد، در مرکز ضدحمله بزنید.

• از خانه‌های کلیدی، مانند پیاده‌های مرکزی حیاتی، حمایت اضافی کنید. اگر یکی از مهره‌ها یا پیاده‌های شما با یک مهره بیش از حد لازم برای محافظت از آن دفاع شود، آن‌وقت هر مهرهٔ مدافع آزاد است که جابه‌جا شود، و این یعنی گزینه‌های بسیار بیشتر.

• پس از تصمیم‌گیری دربارهٔ حرکتتان، پیش از انجام آن، یک نگاه نهایی به صفحه بیندازید انگار برای اولین بار به وضعیت نگاه می‌کنید—فقط برای اینکه مطمئن شوید چیز مهمی را از قلم نینداخته‌اید.

آخر بازی

در آخر‌بازی، برتریِ دو پیاده یا بیشتر معمولاً برای یک برد نسبتاً ساده کافی است. اگر سایر شرایط برابر باشد، یک پیاده جلو بودن معمولاً زمانی برای بردن کافی است که بازیکنان در هر دو جناح صفحه پیاده داشته باشند، اما وقتی همهٔ پیاده‌ها در یک سمت صفحه باشند کافی نیست.

در آخر‌بازی‌هایی که فقط شاه‌ها و پیاده‌ها باقی مانده‌اند، عامل حیاتی اغلب این است که چه کسی اپوزیسیون را در اختیار دارد. این شبیه مفهوم «نوبت حرکت» در چکرز است. اگر دو شاه روی یک خط—یک عرض، یک ستون، یا یک قطر—قرار داشته باشند و تعداد فردی خانه بینشان باشد، بازیکنی که همین حالا حرکت کرده اپوزیسیون را در اختیار دارد. در ساده‌ترین آخر‌بازی، شاه و پیاده در برابر شاه، داشتن اپوزیسیون می‌تواند تفاوت بین برد و تساوی باشد.

در اینجا چند اصل پایه‌ای آخر‌بازی آمده است:

• وقتی یک یا دو پیاده جلو هستید، مهره‌ها را تعویض کنید اما پیاده‌ها را نه.

• وقتی یک یا دو پیاده عقب هستید، پیاده‌ها را تعویض کنید اما مهره‌ها را نه، و سعی کنید همهٔ پیاده‌ها را از یک سمت صفحه حذف کنید.

• پیاده‌های عبوری را هرچه سریع‌تر پیش ببرید.

• رخ‌ها را پشت پیاده‌های عبوری قرار دهید—چه آن پیاده‌ها مال شما باشند چه مال حریفتان.

• آخر‌بازی‌هایی که در آن بازیکنان فیل‌های ناهم‌رنگ دارند (یکی روی خانه‌های روشن حرکت می‌کند و دیگری روی خانه‌های تیره) وقتی یک یا دو پیاده جلو هستید سخت‌ترین حالت برای بردن‌اند، و وقتی یک یا دو پیاده عقب هستید آسان‌ترین حالت برای تساوی گرفتن.

• آخر‌بازی‌هایی که فقط شاه‌ها و پیاده‌ها دارند، وقتی یک پیاده جلو هستید آسان‌ترین حالت برای بردن‌اند.